آن آگاهى ندارد به دامن خود مىكشاند . اين از اسرار نهفتهء حق تعالى در ارواح زندگان و ناشى از اسباب پيچيده‌اىست كه مسبّب الأسباب آنها را مقدّر و معيّن كرده است ، زيرا در نيروى بشر نيست كه بتواند بر راز اين امور آگاه شود . نجات و رستگارى در آخرت نيز به همين گونه اسبابى پنهانى دارد كه اطّلاع بر آنها از توان بشر بيرون است . آن دسته از اسباب پنهانى كه منجرّ به رستگارى مىگردد به عفو و رضا تعبير مىشود ، و آنچه را به هلاك و نابودى مىانجامد غضب و انتقام مىگويند ، و در پشت سر اينها مشيّت ازلى است كه هيچ كس بر آن آگاه نيست . از اين رو بر ما واجب است روا بدانيم كه خداوند گنهكار را عفو كند هر چند گناهان او در ظاهر بسيار باشد ، و بر مطيع خشم گيرد هر چند طاعات او در ظاهر زياد باشد ، زيرا در اين مورد بر تقوا تكيه مىشود و تقوا در دل است و آن پيچيده‌تر از آن است كه حتّى صاحب دل بر آن آگاهى يابد چه رسد به ديگرى ؛ ليكن براى ارباب قلوب روشن است كه هيچ بنده‌اى مشمول عفو الهى نمىشود جز به سبب نهائى كه مقتضى عفو است ، و بنده‌اى مورد غضب قرار نمىگيرد مگر به سببى باطنى كه مقتضى دورى او از خداست ، و اگر چنين نبود عفو و غضب جزاى اعمال و صفات قرار داده نمىشد و چنانچه جزا يعنى پاداش و كيفرى در كار نبود عدالت وجود نداشت و اگر عدالت نبود گفتار خداوند متعال درست در نمىآمد كه فرموده است : وَ ما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ « 66 » و نيز : إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ « 67 » ، و همه اينها درست است و نيز : لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى « 68 » ، و اوست كه نتيجهء سعى خود را خواهد ديد ، و كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ « 69 » ، فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ « 70 » . و هنگامى كه مردم روش خود را تغيير دهند خداوند نيز روش خود را با آنها تغيير مىدهد ، چه فرموده است : إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ « 71 » و همهء اين حقايق براى ارباب قلوب مكشوف و آشكارتر از مشاهدهء آنها با چشم سر است ، زيرا در مشاهدات چشم امكان خطا وجود دارد ، چه گاهى ممكن

--> ( 66 ) فصّلت / 46 : و پروردگارت هرگز به بندگان ستم نمىكند . ( 67 ) نساء / 40 : خداوند حتّى به اندازهء سنگينى ذرّه‌اى ستم نمىكند . ( 68 ) نجم / 39 : و اين كه براى انسان بهره‌اى جز سعى و كوشش او نيست . ( 69 ) مدّثر / 38 : هر كس در گرو اعمال خويش است . ( 70 ) صفّ / 5 : هنگامى كه آنها از حقّ منحرف شدند خداوند دلهايشان را منحرف ساخت . ( 71 ) رعد / 11 خداوند سرنوشت هيچ قومى را تغيير نمىدهد مگر اين كه آنها خود را تغيير دهند .